16 feb De Beschavingsmachine – Eco Maly

In de nacht van 26 op 27 januari gooiden onbekenden een projectiel door het venster van mijn favoriete uitgeverij EPO. En ze bekladden de muur met het welhaast poëtische ‘Last Warning‘.

Pijnlijk, met herinneringen aan episodes uit de geschiedenis die je maar wat graag zou vergeten. En met een gevoel van machteloosheid. Wat kun je als burger dan doen als tegenreactie? Een aantal zaken. Coöperant worden van de uitgeverij en boeken kopen bij voorbeeld. Ik deed beide. En aangezien boeken dienen om te lezen, sieren ze nu mijn nachtkastje. Althans, drie van de vier boeken. Het eerste verhuisde al naar mijn boekenkast: De beschavingsmachine, een boek waarvan de inhoud bijna even pijnlijk is als de aanval op de uitgeverij.

Ico Maly, geboren in 1978, is een Belgische cultuurwetenschapper en schrijver, en hij is hoofddocent politiek en nieuwe media aan de universiteit van Tilburg. Hij bestudeert vooral culturele en politieke vraagstukken. Hij heeft voor diverse kranten en tijdschriften geschreven en staat bekend om zijn kritische blik op identiteitspolitiek en de manier waarop de westerse beschaving zichzelf presenteert.

De beschavingsmachine

De Beschavingsmachine legt een mechanisme bloot, waarbij – volgens Maly – de westerse beschaving zichzelf voortdurend beschermt en versterkt. Hij betoogt mét argumenten dat er een hardnekkig verkeerd denkbeeld bestaat dat de islam als een cultuurverschijnsdel omschrijft. Hij ziet deze benadering als een al dan niet bewuste strategie, die de fundamentele verschillen tussen “wij” (de verlichte Westerlingen) en “zij” (de orthodoxe koranpilaarbijters) aanwakkert.

Maly fileert twee verhaallijnen.

1. Zij zijn allemaal een pot nat, wij zijn allemaal uniek.
2. Wij zijn superieur dankzij de waarden van de verlichting.

Zij zijn allemaal hetzelfde

Door op de islam het etiket cultuur te plaatsen, kun je alle moslims over dezelfde kam scheren: ze zijn allemaal conservatief, ze zweren allemaal bij een strikte lezing van de koran, ze vinden allemaal dat de vrouw inferieur is en niemand vindt het een probleem om een bomgordel te dragen. Wanneer je moslims gaat bekijken door een socio-economische bril, door een politieke bril, of je vraagt gewoon om hun mening, dan kom je tot totaal andere conclusies.

We noemde ze gaste dad is officiëel
mor iederiên zie' da ni zitte (*)

Wij zijn superieur

Welk prachtig ideaalbeeld hebben wij westerlingen toch van onszelf. Dankzij de waarden van de verlichting staan wij allemaal achter de gelijkheid van man en vrouw, de gelijkheid van hetero en homo en zijn wij fan van democratische besluitvorming en vrije meningsuiting, om maar die paar deugden te noemen. In Vlaanderen kiest een groot deel van de bevolking voor een partij die de vrouw terug naar de haard wil, en in een van de andere Westerse democratieën koos de bevolking tot twee maal toe voor een president met licht ondemocratische trekjes.

Hoe komt het toch dat de gewone man, de hoofdrolspeler in zovele politieke verhalen, deze keuze maakt?

De auteur begint met een analyse van de werken van enkele invloedrijke denkers:

• Francis Fukuyama (die na de val van de Berlijnse muur schreef over “einde van de geschiedenis”)
• Samuel P. Huntington (die de “clash of civilizations”, de botsing der beschavingen of culturen beschreef)
• Paul Cliteur (die de clash of civilizations populair maakte in het Nederlands taalgebied).

Maly toont de invloed van deze denkers op politici, eerst uiterst rechts, en daarna uit het centrum, en hij beschrijft de fatale stap die sommige linkse denkers zetten om in dit verhaal, al is het gedeeltelijk, mee te gaan.

En zovele politici stappen mee in dit verhaal omdat ze luisteren naar de gewone man. Alleen: de gewone man – los van het feit of hij wel of niet bestaat – heeft zijn verhaal niet spontaan zelf verzonnen. De gewone man heeft tot in den treure geluisterd naar een bombardement aan verhalen, feiten, verdraaide feiten en alternatieve feiten, net zolang tot hij het geloofde. Je kunt de gewone man hier niks verwijten. Maly legt haarfijn dit mechanisme bloot, waarbij een probleem eerst wordt gecreëerd om vervolgens een nieuw probleem te maken van het gebrek aan oplossingen.

En gefd ze gin schuld vör de waerkloêzeschaal
oemda' ge 't ed oêre vertelle (*)

En hoe reageert de journalistiek?

Ook de beschrijving van de journalistiek (de sector, niet de individuele journalisten) is niet fraai. De auteur beschrijft een sector die kreunt onder de economische druk, en daarom meer dan ooit worstelt met tijdsdruk en de behoefte aan snelle, klikbare content. Islam is hierbij een toverwoord voor grote oplagen. Nuance en onderzoek verdwijnen al te vaak uit beeld.

Is een boek uit 2009 vandaag nog relevant?

De beschavingsmachine draait vandaag nog steeds op volle toeren. Het onderdeel ‘islamindustrie’ in de eerste plaats. Het gemediatiseerde beeld van de islam werd in de jaren 90 tot in den treure herhaald. Vandaag hebben we het zo vaak gehoord dat het gemeengoed werd: het islamitisch blok bestaat uit 1 miljard mensen die allemaal antiwesters en antidemocratisch zijn. Ze onderdrukken hun vrouw en zijn tegen de vrijheid van meningsuiting. Deel twee is ons geïdealiseerde zelfbeeld. Deel 3 is de botsing tussen deze beide beschavingen. Een botsing die zo nadrukkelijk in beeld wordt gebracht, dat het andere problemen maskeert. Dat ons sociaaleconomisch bestel ongelijkheid creëert bij voorbeeld, of dat racisme in onze maatschappij nog steeds bestaat, of het antwoord op de vraag wie er allemaal baat heeft bij deze wij/zij tegenstelling.

Dit tot in den treure herhaalde wij/zij verhaal zorgde uiteindelijk voor een draagvlak bij de bevolking. Bij heel veel gewone en ongewone vrouwen en mannen.

Dankzij dit draagvlak kan de machine blijven draaien. Achter het wij/zij rookgordijn streeft de machinist zijn sociaaleconomische en politieke agenda na: het bewaren van de macht van het westen en de toegang tot olie.

't zen zjust zoê'n prolete lak gij en lak ik
lot ons er gin vremde van make (*)

Na dit boek ga je niet fluitend een pint drinken in het café op de hoek. Het is wel een noodzakelijk boek. En gelukkig niet te dik.

Jan Huib Nas
BCSD lid voor De Coöperatie
leerkracht gitaar bij Kunstacademie De Elementen
Geëngageerd maar doordacht,
voor de volwassenen van morgen en overmorgen
jan.huib.nas@proton.me

Wil je op de hoogte blijven van mijn verhalen over een rechtvaardig en zorgzaam Lede?
Schrijf je dan in voor mijn Nasbrief op https://janhuibnas.be/contact/.

(*) alle citaten komen uit ‘Ze kwamen van ‘t Zuiden‘ van Wannes Van De Velde